Lista cięcia więźby dachowej: od krokwi do zamówienia

Dziesięć krokwi na dach jednospadowy wiaty garażowej – wygląda na proste zamówienie: dziesięć belek, po jednej na krokiew. Potem skład drewna pyta o długość. Pięć metrów? Sześć? A może osiem, „żeby na pewno starczyło”? Każda krokiew tego dachu ma 4294 mm, a odpowiedź decyduje, ile z zapłaconego drewna skończy jako ścinki obok piły. Z belek pięciometrowych w odpad idzie 14,1% drewna krokwiowego, z ośmiometrowych 46,3%. „Proste” zamówienie to w rzeczywistości decyzja o rozkroju – i to ona mówi, ile zaoszczędzisz, zanim ktokolwiek włączy piłę.

Lista cięcia więźby dachowej to pełne zestawienie drewnianych elementów więźby – z przekrojem, długością cięcia, liczbą sztuk i kątami na końcach – razem z belkami, z których te elementy się wycina. Pierwsza połowa to geometria, druga to jednowymiarowe zadanie rozkroju, które każdy cieśla rozwiązuje przy każdym zamówieniu drewna, świadomie albo na oko.

Co trafia na listę cięcia więźby dachowej?

Każdy element więźby, pogrupowany według przekroju: krokwie i krokwie szczytowe, deska lub płatew kalenicowa, jętki, kontrłaty i łaty. Każda pozycja potrzebuje przekroju (szerokość × wysokość), długości cięcia i liczby sztuk, a krokwie dodatkowo cięcia pionowego, cięcia poziomego i wrębu.

Grupowanie to nie formalność. Z belki o przekroju krokwi wyjdzie tylko krokiew, z łaty tylko łata – kantówka nie odda elementu o innym przekroju. Dlatego listę dachu optymalizuje się przekrój po przekroju, a nie jako jedną stertę długości. Kto przy zamówieniu sumuje same metry bieżące, miesza krokwie z łatami i potem nie sprawdzi faktury ze składu pozycja po pozycji.

Kolejność kolumn też ma powód: skład drewna myśli przekrojem i długością handlową, cieśla przy pile – sztukami i kątami. Dobra lista obsługuje obie strony bez przeliczania.

Dach dwuspadowy czy jednospadowy: co zmienia się na liście?

Dach dwuspadowy podwaja krokwie i dokłada elementy, które spinają obie połacie; dach jednospadowy to jedna połać od niższej ściany do wyższej. Geometria pojedynczej krokwi opiera się w obu przypadkach na tym samym – rzut poziomy, wysokość, długość krokwi, dwa cięcia końcowe – ale lista wokół niej wygląda zupełnie inaczej.

W dachu dwuspadowym każda krokiew ma parę po drugiej stronie, więc na jedną oś przypadają dwie sztuki. Krokwie spotykają się w kalenicy, gdzie górne cięcie przejmuje deska kalenicowa, płatew kalenicowa albo po prostu przeciwległa krokiew. Jętki łączą pary na części wysokości i dostają własny przekrój oraz własną długość. Krokwie szczytowe są przy obu szczytach na obu połaciach.

W dachu jednospadowym nie ma ani kalenicy, ani jętek: krokwie opierają się dołem na murłacie lub ścianie, a górą na drugiej podporze, każda z własnym wrębem. Przy tej samej rozpiętości krokiew jest dłuższa, bo pokonuje całą szerokość budynku w jednym kawałku. Właśnie dlatego długość handlowa tak bardzo liczy się przy wiatach garażowych, przybudówkach, altanach i domkach narzędziowych – tam jeden przekrój to niemal cały rachunek za drewno.

Co zmienia się przy dachu kopertowym lub na rzucie L?

Na liście pojawia się cała rodzina nowych elementów, a większość z nich występuje w wielu długościach. Dach kopertowy ma w każdym narożniku krokiew narożną, biegnącą po przekątnej od narożnika budynku do kalenicy, oraz krokwie kulawe, które w miarę zbliżania się do niej skracają się krok po kroku. Dach na rzucie L dokłada w wewnętrznym narożniku krokiew koszową i krokwie kulawe koszowe, biegnące od kosza w górę do kalenicy.

To przez krokwie kulawe lista dachu kopertowego jest zadaniem rozkroju, nawet gdy wszystkie zwykłe krokwie są jednakowe. Przykład dachu kopertowego w kalkulatorze więźby dachowej – rozpiętość 8000 mm, długość 10000 mm, 35°, krokwie 80×160 co 900 mm – ma 8 krokwi po 5606 mm, 4 krokwie narożne po 7118 mm i 32 krokwie kulawe w czterech długościach, od 4487 mm do 1191 mm. Ponieważ lista zamówienia kupuje jedną długość handlową na przekrój, wszystkie elementy 80×160 wychodzą z długości przewidzianej dla krokwi narożnych i koszowych: 22 belki po 8000 mm, łącznie ze zwykłymi krokwiami i kulawymi.

Pasujące końce dają drugą oszczędność. Krokiew kulawa albo łata, która kończy się na krokwi narożnej, jest cięta skośnie, a dwa elementy o pasujących skośnych końcach mogą na tej samej belce dzielić jedno cięcie piłą. Kalkulator liczy zamówienie na oba sposoby i pokazuje zmierzoną różnicę. W przykładzie dachu kopertowego (łaty 40×60 z belek 4000 mm, rzaz 3 mm) 18 wspólnych cięć oszczędza jedną belkę na łaty: 166 belek zamiast 167. W przykładzie na rzucie L obie wersje dają 324 belki. W tych przykładach cięcia dzielą tylko łaty.

Jak z długości krokwi powstaje lista cięcia?

Przez geometrię dachu: rozpiętość, kąt nachylenia i wysunięcia wyznaczają rzut poziomy i wysokość krokwi, a z nich wynika długość cięcia i oba kąty końcowe. Rozstaw krokwi i długość budynku dają liczbę sztuk, rozstaw łat – liczbę rzędów łat.

Dla wiaty z tego poradnika – dach jednospadowy o rozpiętości 3,6 m, długości 6,0 m, nachyleniu 10°, z wysunięciem okapu 300 mm i wysunięciem szczytowym 200 mm, krokwie 80×160 mm (na składzie „8×16”) w rozstawie osiowym 900 mm – kalkulator więźby dachowej podaje 8 krokwi i 2 krokwie szczytowe, razem 10 sztuk. Każda ma 4294 mm, cięcie pionowe 10° i cięcie poziome 80°. To wyniki samego kalkulatora dla dokładnie tych danych, nie zaokrąglone szacunki.

1. Zmierz budynek i wybierz dach

   Zmierz rozpiętość od zewnętrznego lica ściany do zewnętrznego lica ściany i długość budynku, ustal kąt nachylenia, wysunięcie okapu i wysunięcie szczytowe. Wybierz kształt: dach dwuspadowy, jednospadowy, kopertowy albo na rzucie L.

2. Wprowadź dach do kalkulatora więźby

   Ustaw rozstaw krokwi oraz przekroje krokwi, kalenicy, jętek i łat. Kalkulator rysuje dach i wypisuje każdy element z długością cięcia i kątami.

3. Sprawdź długości handlowe

   Dla każdego przekroju wybierz długość, którą dostaniesz na składzie drewna lub w tartaku. Lista zamówienia pokazuje, ile belek potrzeba z każdej długości i ile z nich pójdzie w odpad.

4. Przekaż listę cięcia do optymalizatora

   Kliknij Optymalizuj w aplikacji: elementy trafiają do trybu Cięcie drewna, pogrupowane według przekroju, z jedną długością handlową na przekrój.

5. Uruchom optymalizację i wydrukuj plan

   Uruchom ją, aby dostać cięcia każdej belki, odpady i podsumowanie; wydrukuj plan cięcia albo wyeksportuj go dla składu drewna.

Kalkulator zaokrągla długości cięcia w górę do pełnego milimetra, a lista zamówienia liczy z rzazem 3 mm. Jeśli sprawdzasz listę ręcznie, licz tak samo – inaczej liczba belek i ścinków nie zgodzi się z planem.

Dlaczego o odpadzie decyduje długość handlowa?

Ponieważ wszystkie krokwie mają tę samą długość, ścinek powtarza się na każdej belce. Długość tuż powyżej krokwi zostawia niewiele; „bezpieczniejszą”, dłuższą belkę płacisz dziesięć razy.

Zmierzone na wiacie powyżej, listą zamówienia samego kalkulatora (ten sam algorytm rozkroju drewna, którego używa aplikacja, rzaz 3 mm):

Belki 3 i 4 m kalkulator od razu odrzuca: krokwi się nie łączy na długości, więc belka krótsza od krokwi w ogóle nie wchodzi w grę. Od 5 do 8 m zawsze kupujesz dziesięć belek – tylko każda jest dłuższa, a cała nadwyżka ląduje w ścinkach. Już przejście z 5 na 6 m mniej więcej podwaja odpad, choć nie daje ani jednej krokwi więcej.

Te liczby dotyczą tego jednego dachu. Rozpiętość, kąt i wysunięcia przesuwają długość krokwi, a razem z nią cała tabela może się przechylić: trochę większy okap potrafi sprawić, że długość, która dotąd wystarczała, nagle jest za krótka. Dlatego warto policzyć to na własnych wymiarach.

Kiedy opłaca się kupić dłuższą belkę?

Tylko wtedy, gdy mieszczą się w niej dwie lub więcej całych krokwi. W tym przykładzie z belki 8 m nie wyjdą jeszcze dwie krokwie po 4294 mm razem z rzazem. Z belki KVH 13 m wychodzą trzy: cztery belki zamiast dziesięciu, ale dziesięć krokwi nie dzieli się równo przez trzy, więc ostatnia belka niesie tylko jedną krokiew i odpad wynosi 17,4% – więcej niż przy 5 m. Tutaj wygrywa więc 5 m.

Warto to zapamiętać, bo na składzie dłuższa belka często wydaje się bardziej elastyczna. Owszem: jeśli z reszty wyjdzie coś przydatnego w tym samym przekroju – krótki wymian, podpora albo klin – część odpadu da się odzyskać. Ale tego nie należy zakładać, tylko zaplanować. Jeśli ścinków nie wpiszesz na listę, wylądują za wiatą i tam zostaną.

Przy mniejszej rozpiętości i krótszych krokwiach obraz może się odwrócić: długość, z której wychodzą dokładnie dwie krokwie, może dać mniej belek i mniejszy odpad niż najkrótsza długość, która jeszcze wystarcza. Który przypadek dotyczy Twojego dachu, nie ma sensu rozstrzygać w głowie – w kalkulatorze to jedno kliknięcie, a lista zamówienia poda wynik.

Co dodaje optymalizator cięcia po kalkulatorze?

Kalkulator odpowiada na pytanie „co tnę”, optymalizator na pytanie „z której belki”. W aplikacji każda belka dostaje własną sekwencję cięć, ścinki są wypisane z długościami, a sumy dla każdego przekroju stają się zamówieniem, które zanosisz na skład.

Na stronie kalkulatora przycisk Optymalizuj w aplikacji przenosi całą listę – elementy z przekrojami i jedną długość handlową na przekrój – więc nic nie trzeba przepisywać. Elementy trafiają do trybu Cięcie drewna; jak ten tryb grupuje i liczy elementy, opisuje dokumentacja trybu Cięcie drewna.

Tam zmiana długości handlowej to jedno pole i jedno uruchomienie. Możesz więc porównać długości tak jak w tabeli powyżej albo wpisać belki, które już leżą na budowie, jako zapas Ograniczony, i optymalizator rozplanuje cięcia z tego, co masz. Plan cięcia drukuje się jako PDF na kozioł przy pile.

Najczęstsze błędy

• Zamawianie według długości, a nie przekroju. Lista z samymi długościami miesza krokwie i łaty o różnych przekrojach. Najpierw pogrupuj według przekroju – belka daje tylko swój własny.
• Kupowanie najdłuższej belki „na wszelki wypadek”. W zmierzonym dachu 8 m zamiast 5 m ponad trzykrotnie zwiększyło odpad krokwi. Kupuj najkrótszą długość, z której wyjdzie krokiew, albo taką, w której mieszczą się dwie lub trzy całe sztuki.
• Zapominanie o wysunięciach. Krokiew tnie się do linii okapu, nie do ściany. Bez wysunięcia okapu każda krokiew będzie za krótka – a tego na budowie już się nie naprawi.
• Cięcie kątów z pamięci. Kąt cięcia pionowego i poziomego zmienia się z nachyleniem dachu. Odczytaj je z kalkulatora dla swojego kąta i trzymaj kartkę przy pile.
• Pomijanie rzazu. Każde cięcie zabiera szerokość tarczy. Przy wielu łatach z jednej belki to się sumuje; optymalizator to uwzględnia, ręczne liczenie zwykle nie.

Kiedy ta metoda nie wystarczy?

Gdy dach nie ma żadnego z kształtów, które rysuje kalkulator, albo gdy pytanie dotyczy nośności, a nie długości. Dachy dwuspadowe, jednospadowe, kopertowe i na rzucie L są obsługiwane; rzut T lub U, lukarny albo skrzydło z własną rozpiętością lub kątem – nie. Wiązary prefabrykowane przyjeżdżają gotowe z zakładu, tam nie ma czego rozkrajać.

Czasem znika też pytanie o zakup: jeśli tartak tnie drewno na wymiar według Twojego zestawienia, zamawiasz sztuki i długości, a nie belki w długościach handlowych. Wtedy optymalizator przydaje się głównie przy łaceniu.

I żadna lista cięcia nie zastąpi wymiarowania. Przekrój krokwi dobiera konstruktor według PN-EN 1995-1-1 (Eurokod 5), z obciążeniem śniegiem według PN-EN 1991-1-3 i wiatrem według PN-EN 1991-1-4, dla drewna sortowanego zgodnie z PN-EN 14081 i klasy wytrzymałości według PN-EN 338. Kalkulator to wyłącznie geometria i mówi o tym wprost na stronie.